TOSH DAVRI ARXEOLOGIYASI
Bo‘lim katta tarixiy bosqichni o‘z ichiga olgan tarixda ibtidoiy davrlarini olgan (bundan 1,5 mln yil oldin – mil. Avv. 4 mingyilliklarni o‘z ichiga olgan) jarayonlarni moddiy madaniyat namunalari asosida o‘rganishni o‘z oldiga asosiy maqsad qilib qo‘ygan. Bo‘lim xronologik jixatdan qadimgi tosh davri (paleolit, mezolit, neolit), eneolit davrlarini o‘z ichiga oladi.
Bo‘lim oldida quyidagi vazifalar turadi: O‘zbekiston hududidagi tosh va eneolit davrlari yodgorliklarini tizimli o‘rganish; yodgorliklarda aniqlangan moddiy madaniyat namunalarini ilmiy-texnikaning so‘ngi yutuqlari asosida kompleks tadqiq qilish va ularni tahlil etish, olingan natijalarni e’lon qilish; yurtimizdagi stratifikatsiyalashgan yodgorliklarni aniq fanlar uslublari yordamida davrlashtirish; o‘rganilayotgan davrda ko‘hna ishlab chiqarish texnologiyalarini zamonaviy uslublar (dendroxronologiya, trasologiya, antropologiya, etnografiya) yordamida tadqiq qilish; Buning uchun mamlakatimizdagi barcha tosh davri yodgorliklarni ro‘yxatga olish, ularni davrlashtirish; noyob topilmalar katalogini tuzish va chop etish; O‘zbekistonda tosh va eneolit davrlari arxeologik yodgorliklarining jahon tarixi tizimidagi o‘rnini hamda rolini aniqlash.
Bo‘lim tosh va eyeneolit davrlarida ro‘y bergan ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va diniy jarayonlarni o‘rganishni oldidagi asosiy vazifalardan hisoblanadi. Asosiy e’tibor qadimgi dehqonchilik, ilk chorvachilik va dastlabki urug‘ jamoalarini paydo bo‘lishini o‘rganishga qaratilgan.
O‘zbekiston hududida ibtidoiy davr madaniyati, xususan tosh davri yodgorliklari, tadqiqoti va muammolarni tahlil etish, ular yechimida jahondagi ilg‘or uslublar, nazariya va yangicha yondoshuvlarni qo‘llash, shu asosda tosh davri tarixi, jamoalar moddiy madaniyatini tahlil etishdan iboratdir. Bo‘lim dunyoga taniqli bo‘lgan Selungur, Ko‘lbuloq, Obiraxmat, Teshiktosh, Obishir, Machay, Qo‘shilish, Oyoqog‘itma Markaziy Farg‘ona, Qizilqum, Ustyurt tosh davri yodgorliklarida qazishma ishlari olib borilgan va xozirgi kunda xam olib borilmoqda.
O‘RTA ASRLAR DAVRI ARXEOLOGIYASI BO‘LIMI
Bo‘lim tomonidan tadqiq qilinayotgan ilmiy muammolarning xronologik doirasi milodiy V asrdan – XVII gacha bo‘lgan davrlarni qamrab oladi.
Hozirda ko‘p sonli o‘rta asrlar davriga oid yodgorliklarda qazishma ishlarini olib borish, zamonaviy texnologiyalar yordamida xaritalashtirish, davriy xronologiyalarini ishlab chiqish, moddiy va ma’naviy madaniyati o‘ziga xos hususiyatlarini aniqlashtirish, xo‘jalik asoslari, ma’naviy jarayonlar, madaniy aloqalari masalalari dolzarb vazifa hisoblanadi.
Arxeologik materiallarni zamonaviy tadqiqot usullari yordamida tadqiq qilish yoki qayta tadqiq qilish ushbu masalalarning yechimini topishda yagona chora hisoblanadi.
milodiy V asrdan – XVII gacha bo‘lgan tarixiy davr bosqichlarini o‘z ichiga olgan ma’lumotlar ba’zasi shakllantiriladi. Vatanimiz hududi O‘rta asrlar davrining hududiy va davriy chegaralariga aniqlik kiritiladi.
Faoliyat yo‘nalishlari va vazifalari:
O‘rta asrlarda O‘zbekiston aholisining moddiy madaniyati va diniy qarashlari, shaharsozlik va qishloq makonlari
Co‘g‘dning ilk o‘rta asrlar va o‘rta asrlar shaharlari va qishloqlari qurilishi,tarixiy topografiyasi, aholining diniy dunyoqarashlari
Qofirqal’aning ilk o‘rta asrlar davri moddiy madaniyati va uning Co‘g‘dning ijtimoiy iqtisodiy hayotida tutgan o‘rni
Markaziy va Janubiy Sug‘d siyosiy ijtimoiy iqtisodiy hayotida sug‘orma dehqonchilikning tutgan o‘rni
Sangzor vodiysida antropogenez landshaftni shakllanishi va rivojlanishi
Ustrushonada dehqonchilik madaniyatining paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari
Ustrushona aholisining moddiy va ma’naviy madaniyati
Xorazmning o‘rta asrlar davri badiiy madaniyati
Markaziy sug‘dining o‘rta asrlar davri tarixiy topografiyasi
O‘rta Osiyo ikki daryolari oralig‘ida diniy me’morchilikning shakllanishi va tarixiy rivojlanishi
O‘rta Zarafshon vohasi qishloq makonlarining moddiy madaniyati
O‘zbekiston hududida joylashgan o‘rta asrlar davrining yirik yodgorliklari Afrosiyob, Yerqo‘rg‘on, Kofirqal’a, Quldortepa, Mingtepa, Beshtepa, Qo‘ytepa, Qaliyatepa, kabi yodgorliklarda tadqiqot ishlarini olib borish, yozma manbalarni o‘rganish va madaniy davriy hususyatlariga aniqlik kiritish.
“NOYOB ASHYOLAR” FONDI BO’LMI
A. Arxeologiya, tarix, antropologiya va arxeologiyaga oid boshqa fanlarga oid ilmiy adabiyotlar kutubxonasi.
B. O‘zbekiston Respublikasi hududlaridagi barcha tarixiy davrlarning moddiy madaniyatini ifodalovchi arxeologik materiallar ko‘rgazma zali.
B. Institut xodimlari va O‘zbekiston Respublikasi hududida ishlagan xorijiy arxeologlarning ilmiy hisobotlari arxivi.
D. Mintaqada va turli davrlardagi turli qazishma joylaridan olingan arxeologik materiallardan tashkil topgan arxeologik topilmalar fondlari.
Kutubxona.
Institut kutubxonasi xodimlarni turli yillarda O‘zbekiston Respublikasi, yaqin va uzoq xorij mamlakatlarida chop etilgan zarur ilmiy adabiyotlar bilan ta’minlaydi. Ilk o‘rta asrlar va so‘nggi o‘rta asrlar mualliflarining O‘rta Osiyoda yashagan xalqlar tarixiga oid so‘nggi yillarda chop etilgan ilmiy nashrlari arxeologlarga O‘zbekistonda olib borilgan arxeologik qazishmalar jarayonida olingan yangi ilmiy materiallarni tushunish, qayta ishlash va izohlash imkoniyatini beradi.
Hisobot davrida institut binosi kapital rekonstruksiya qilinib, ilmiy adabiyotlarni kataloglashtirish ishlari olib borildi. Ayrim ilmiy kutubxona nashrlari skanerdan o‘tkazilgan va elektron versiyalarda saqlanadi.
2023 yil hisobot yilida kutubxonada 2897 ta ilmiy adabiyotlar ro‘yxatga olingan.
Ilmiy adabiyotlar kataloglari kompyuterga kiritildi.
Qabul qilingan yangi adabiyotlarni inventarizatsiya qilish va ro’yxatga olish amalga oshiriladi.
Alifbo tartibida tasniflash amalga oshiriladi.
Arxiv.
Institut ilmiy arxivi turli ilmiy tadqiqot yillari va hududlardagi xodimlarning ilmiy ma’ruzalaridan iborat bo‘lib, 13 fonddan, 7 tasi ilmiy ma’ruzalardan iborat.
Institut binosi kapital rekonstruksiya qilinganidan keyin ilmiy arxiv kutubxona binosida joylashgan. Barcha ilmiy hisobotlar fondlar tomonidan to’planadi va tizimlashtiriladi.
1-fond Xorazm viloyatiga oid ilmiy ma’ruzalardan iborat bo‘lib, hozirda 171 ta ma’ruzadan iborat.
2-fond – Buxoro, Navoiy viloyatlari bo‘yicha – 237 ta hisobot.
3-fond – Qashqadaryo viloyati bo‘yicha ilmiy ma’ruzalar 160 ta ilmiy ma’ruzalardan iborat.
4-fond – Samarqand viloyati bo‘yicha ilmiy ma’ruzalar jami 401 ta ma’ruza.
5-fond – Surxondaryo viloyati bo‘yicha ilmiy ma’ruzalar – 261 ta ilmiy ma’ruzalar.
6-fond – Jizzax, Sirdaryo viloyatlari bo‘yicha ilmiy ma’ruzalar – 80 ta ilmiy ma’ruzalar.
7-fond – Toshkent viloyati boʻyicha ilmiy maʼruzalar 216 ta ilmiy maʼruzadan iborat.
8-fond – Farg‘ona viloyati bo‘yicha ilmiy ma’ruzalar, 227 ta ma’ruzadan iborat.
Barcha ilmiy hisobotlar skanerdan o’tkazildi.
Ilmiy ma’ruzalarni ro’yxatga olish jurnallari qo’lda va elektron shaklda saqlanadi.
Ushbu hujjatlarni viloyat arxiviga topshirish uchun 700 birlik hajmdagi hujjatlar rasmiylashtirilib, o‘tgan yillardagi buxgalteriya hisobotlari, hujjatlar va kadrlar bo‘limining shaxsiy kartochkalaridan iborat bo‘lgan hujjatlar rasmiylashtirildi.
Barcha ilmiy hisobotlar tizimlashtirilgach, institut arxivida saqlanayotgan qolgan hujjatlar ro‘yxatga olinib, jurnallarda tizimlashtirilib, ushbu ro‘yxatga olishning elektron varianti yaratildi. Ushbu hujjatlar orasida olimlarning 923 (to’qqiz yuz yigirma uch) qo’lyozmasi va ilmiy ishlari, shuningdek, xodimlarning 27 (yigirma yetti) ta shaxsiy ishlari mavjud.
Arxiv hujjatlari qayd qilinib, arxivdagi jurnallarga kiritildi.
Topilgan arxeologik material stolda qayta ishlanib, ilmiy izlanishlardan so‘ng arxeologik tadqiqot joyidagi muzeyga topshiriladi.
Samarqand viloyati yodgorliklaridan olingan arxeologik materiallar qayta ishlangandan so‘ng Arxeologiya instituti fondiga topshiriladi va ro‘yxatga olinganidan keyin institutda saqlanadi.
Ko’rgazma zali.
Institut binosi kapital ta’mirlanganidan so‘ng ko‘rgazmalar zali qayta tiklanadi, arxeologik eksponatlar restavratsiya qilinadi va ro‘yxatga olish jurnallarida qayd etiladi.
Mablag’lar.
Kapital ta’mirdan so‘ng institut mablag‘lari yangi binoga ko‘chirildi.
Arxeologik topilmalar fondlari O‘zbekistonning turli hududlarida va turli davrlarda olib borilgan qazishma joylaridan olingan materiallardan iborat bo‘lib, Respublikamizning barcha muzeylari ko‘rgazmalarini to‘ldiradi. Topilgan arxeologik material stolda qayta ishlanib, ilmiy izlanishlardan so‘ng arxeologik tadqiqot joyidagi muzeyga topshiriladi.
Hisobot yilining noyabr oyida institut fondlarida Xalqaro Buxoro arxeologik ekspeditsiyasi xodimi Soren Stark tomonidan Boshtepa yodgorligidan 2016-2018 yillar davomida olingan arxeologik topilmalarni kataloglash va tizimlashtirish ishlari olib borildi.
Jamg‘arma O‘zbekistonning butun hududida joylashgan tosh davriga oid arxeologik materiallarni hisobga oladi va ro‘yxatga oladi.
Arxeologik tadqiqotlarda zamonaviy usullarni va yo’nalishlarni qo‘llash bo’limi
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2022-yil 485-son qaroriga ko’ra tashkil qilingan.
Bo’limning asosiy maqsadi arxeologiya sohasida fanlararo tadqiqotlar, jumladan, bioarxeologiya, zooarxeologiya, geofizik tadqiqotlar, metallografiya kabilarni joriy qilish hisoblanadi.
Shu asosda quyidagi vazifalarni bajaradi: Qadimgi tosh asirdan boshlab rivojlangan o’rta asrlarni o’z ichiga olgan Markaziy Osiyoning moddiy va ma’naviy madaniyati tarixini o’rganish borasida fundamintal tadqiqotlar olib borish, tadqiq etiladigan usullarini qo’llash, hunarmandchilik, metallurgiya va kon ishi, arxeologik yodgorliklarni aniqlash, arxeologik tadqiqotlar olib borish, xaritaga tushurish va ilmiy muomalaga kiritish, respublika hududidagi noyob arxeologik yodgorliklarni ochiq osmon ostidagi muzeylarga aylantrishning ilmiy asoslarini ishlab chiqarish, arxeologiya sohasida ilmiy kadrlar tayyorlash.
Institutning ilmiy yonalishidan kelib chiqib, jahon ilm-fani yutuqlarini o’rganish, ulardan foydalanish hamda mahalliy va xalqaro miqiyosda qo’shma tadiqotlar tashkel etish, Tadqiqot jarayonida zamonaviy yo’nalishlar va usullarni joriy qilish. Arxeologik tadqiqotlarda geofizik usullar, xususan, georadar, uchuvchisiz uchar qurilmalar, GAT tizimlarini qo’llash orqali arxeologik qazishma haqida qo’shimcha ma’lumotlarni qo’lga kiritish, booarxeologiya medodlaridan antropologik zooarxeologik va arxeobotanik materiallarni arxeologik qazishmalardan olishda va ilmiy qayta ishlashda foydalanish, yangicha ilmiy tushuntrishlarni ishlab chiqish.